[ 11 ] هر چه در انسان است مسئوليتى را منعكس مىكند كه بر او تحميل شده است ، و به او فجور و تقوى را الهام كرده ، و در درون او انگيزه‌هاى خير و شر را پديد آورده ، و چيزها را مسخر او ساخته است كه در يكى از دو راه آنها را به كار برد . و سؤالى كه پيش مىآيد اين است : آدمى بايد چه كند تا به انجام دادن مسئوليتى كه هدف از آفرينش او بوده است موفق شود ؟ بايد به آن بپردازد ، و تا چنين نكرده است در پس ديوار عقب ماندگى قرار دارد . « فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ - پس از گردنهء دشوار نگذشته است . » آيا از كوه بالا رفته‌اى ، و آيا تصادف تو را با راهى دشوار و تنگ در ميان صخره‌ها رو به رو كرده است كه در اين سختى درهء هولناك گود را در زير پاى خود ببينى ؟ حالت روانى چنين كوهنورد شجاع همان حالت مطلوب در رو به رو شدن با دشواريها در زندگى و تحمّل مسئوليتها است ، نيازمند نهايت درجه از فهم و برندگى در عزم و تصميم ، و شيردلى و شجاعت در اقدام است . هر وسوسه يا ترديد يا لرزيدن قدم ، يا هر غفلت و سهل‌انگارى سبب فرو افتادن در پرتگاه ژرف هولناك خواهد شد ! دربارهء اقتحام گفته‌اند كه آن : داخل شدن به تندى و با فشار و سختى است ، و عقبه راهى در كوه است كه بالا رفتن از آن به دشوارى صورت پذير است . [ 12 - 13 ] آن عقبه چه چيز است ؟ تجاوز كردن از بخل و آزمندى نفس و پيروز شدن بر هواى آن با بخشندگى و از خودگذشتگى است . / 122 « وَ ما أَدْراكَ مَا الْعَقَبَةُ * فَكُّ رَقَبَةٍ - و تو چه دانى كه آن عقبه چيست * آن است كه بنده‌اى آزاد شود . » گفته‌اند كه « فكّ رقبة » شمول بيشترى از آزاد كردن برده دارد ، چه آزاد كردن يا عتق به صورت كامل صورت مىگيرد ، در صورتى كه فك رقبه به مشاركت با ديگران صورت مىگيرد ، و در اين باب حديثى مأثور از رسول اللَّه - صلى اللَّه عليه و آله - روايت شده است . آن حديث مرفوع از براء بن عازب چنين است : يك اعرابى نزد پيامبر آمد و گفت : يا رسول اللَّه ! عملى به من بياموز كه مرا به بهشت